مرتضى راوندى
199
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )
علاقهء فراوان « رشديه » به رشد فرهنگ عمومى استفاده كرد و در تهران براى نخستينبار به تأسيس دبستانهاى جديد همت گماشت . تلاش در راه تدوين قانون « . . . كار دبستان نيك پيشرفت كرد و امين الدوله شاه را به آنجا برد و از خود و از شاه و ديگران سى و شش هزار تومان پول گردآورد كه سود آن به دبستان داده شود و براى سركشى به كارهاى دبستان و رواج دادن به دانشها « انجمن معارف » برپا كرد . از آن سوى چون آشفتگى كارها را از نبودن قانون مىدانست ، بر آن شد كه قانونى بگذارند و آن را به تصويب شاه برساند و نيز به جلوگيرى از رشوهگيرى و ستمگرى حكمرانان و درباريان كوشيد و از خيانت و تعديات مستوفيان و ارباب دفتر به شدت جلوگيرى و جرايد و مطبوعات را تشويق كرد و براى درآمد و هزينهء كشور سامانى انديشيد و ناصر الملك را به وزارت ماليه برگزيد و براى اصلاح عمل گمرك چند نفر مأمور متخصص از دولت بلژيك استخدام كرد « 1 » و سرانجام لايحهاى به شاه تقديم كرد كه در آن نوشته بود « اول بايد مواجب شاه معلوم و معين باشد تا ساير تكاليف معلوم گردد . » « 2 » اما دستهاى نيرومندى در كار بود ، بدخواهان از هرسو به كارشكنى برخاستند و دروغها ساخته همه را به دشمنى برانگيختند و « مقربان حضرت و اجزاء خلوت همايونى جمعى به واسطهء برنياوردن مقاصد و منويات فاسده از قبيل اضافه مواجب و انعام و تيول و غيره كينهء او را در دل داشتند و پارهء ديگر فريب وعده و وعيد . . . امين السلطان را خوردند و در نزد مظفر الدين شاه آنچه توانستند به هر اسم و عنوان بيشرمانه عرضه داشتند . . . و حاجى محسن خان مشير الدوله ، كه با امين الدوله دشمنى داشت ، به شاه گفت اگر امين الدوله يك ماه ديگر بر مسند صدارت باقى بماند ، دولت قاجاريه را منقرض خواهد كرد . » « 3 » و اين گفتهء او به هنگامى افتاد كه او لايحهاى به شاه داده و در آن گفته بود « نخست بايد ماهانهء شاه به اندازه باشد تا بتوان به ديگران ماهانه به اندازه داد . » اجمالا اين مخالفتها با ضديت بعضى از علما دست بههم داده باعث شد كه شاه از او بيمناك و نگران شود و از كار بركنارش كند .
--> ( 1 ) . بلژيكيها اگرچه ادارهاى به شيوهء اروپا بنياد نهادند و سامانى به گمرك دادند ، ولى آنان ( به ويژه نوز ) دشمنيها به ايران كردند و زيانها رساندند . ( 2 ) . ناظم الاسلام ، تاريخ بيدارى ايرانيان . ( 3 ) . ناظم الاسلام ، تاريخ بيدارى ايرانيان .